Erzurum fasulye (Phaseolus vulgaris L.) popülasyonunun morfolojik, moleküler karakterizasyonu ve seleksiyonu
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RAZİYE KUL
Danışman: Ertan Yıldırım
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Erzurum yöresinde yetiştiriciliği yapılan ve tüketilen yerel fasulye popülasyonlarının genetik çeşitliliğinin morfolojik ve moleküler yöntemlerle belirlenmesi ve tarımsal özellikler bakımından üstün genotiplerin seleksiyonu amacıyla yürütülmüştür. Fasulye üretimi yapıldığı belirlenen on ilçeden toplanan genotipler arasından amacımıza uygun 120 fasulye (23'ü barbunya ve 97'si taze fasulye) genotipi seçilmiştir. Popülasyon halinde toplanan genotipler 2016 yılında gözlem sıralarına ekilmiş ve teksel seleksiyonla seçilen bitkiler 2017 yılında morfolojik ve moleküler tanımlama ile tarımsal özelliklerin belirlenmesi amacıyla yeniden arazi denemesine alınmıştır. Genotipler arasındaki genetik çeşitliliğin belirlenmesinde morfolojik tanımlayıcılar (UPOV) ve ISSR (basit dizi tekrarlar arası) markör yöntemi kullanılmıştır. Morfolojik karakterizasyon çalışmalarında genotipler 46 kalitatif, 13 kantitatif özellik bakımından incelenmiş ve bu özellikler kullanılarak Ward metotuna göre oluşturulan dendrogramda genotiplerin fasulye ve barbunya olarak iki ana grupta toplandığı belirlenmiştir. K ortalamaları analizine göre yapılan sınıflandırmada ise Elbow (Dirsek) kuralına göre genotiplerin 6 farklı kümede toplandıkları tespit edilmiştir. ISSR primeri kullanılarak yapılan analizlerde ise toplam 122 allel (ortalama 17,43) belirlenmiş ve tüm primerlerin %100 polimorfizm gösterdiği tespit edilmiştir. ISSR markörlerindan elde edilen matrislerinden hesaplanan Jaccard benzerlik katsayısı kullanılarak UPGMA metotuna göre oluşturulan dendrogramda genotiplerin iki ana grupta toplandığı ve bu grupların ikişer alt gruba ayrıldıkları tespit edilmiştir. Ayrıca popülasyon düzeyinde yapılan incelemede moleküler varyans analizi (AMOVA) sonuçları varyasyonun %84'ünün popüsyon içi, %16'sının popülasyonlar arası olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte genetik yapı analizinde genotiplerin önceden tahmin edilen değere (ΔK=4) göre dört alt popülasyonda gruplandığı tespit edilmiştir. Ayrıca temel koordinat analizi (PCoA), fasulye genotiplerini dört alt popülasyonda kümeleyen yapı analizi sonucu ile doğrulanmıştır. Genotipler Tesadüf Bloklarında Augmented deneme desenine göre 2017 yılında 3 (Alman Ayşe, Gina, Serra) (6 blok), 2018 yılında 4 (Alman Ayşe, Gina, Serra, F-16) ticari (4 blok) çeşitle beraber ekilmiştir. Tarımsal özellikler SAS programında GLA metotuna göre analiz edilmiş ve genotipler arasında ortaya çıkan varyasyon Tukey çoklu karşılaştırma testi kullanılarak değerlendirilmiştir. Ayrıca 2017 tarımsal özellik verileri kullanılarak, Ward metotuna göre oluşturulan dendrogramda genotiplerin iki kümede toplandığı görülmüştür. K ortalamaları analizine göre hesaplanan küme ortalamaları incelendiğinde ticari genotiplerin de içerisinde yer aldığı birinci kümenin verim ve verim unsurları bakımından ikinci gruptan oldukça üstün özellik gösterdiği saptanmıştır. Seleksiyon çalışmalarında, sıralama metotu uygulanan teksel seleksiyon yöntemine göre 2017 yılında 40 (5 barbunya, 35 taze fasulye), 2018 yılında 16 (2 barbunya, 14 taze fasulye) genotipin ümitvar olduğu tespit edilmiştir.