PEYZAJ MİMARLIĞI TASARIMINDA YAPAY ZEKA TEKNOLOJİSİNİN YARDIMCI ROLÜ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MERYEM AKTİ
Danışman: Metin Demir
Özet:Amaç: Bu tez çalışmasının amacı, yapay zekânın peyzaj mimarlığındaki mevcut rolünü belirleyerek, elde edilen veriler doğrultusunda kullanımının geliştirilmesine yönelik öneriler sunmak ve böylece peyzaj tasarım sürecine ve gelecekteki çalışmalara katkı sağlayarak meslek disiplininde yapay zekâ kullanımının önemini ortaya koymaktır. Yöntem: Bu çalışma, altı temel aşamadan oluşan sistematik bir araştırma süreci kapsamında gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, araştırmanın amacı açık biçimde tanımlanmış; uygulama alanı olarak Erzurum ili ve Atatürk Üniversitesi belirlenmiştir. İkinci aşamada, konuya ilişkin mevcut bilgi birikiminin incelenmesi amacıyla kapsamlı bir literatür taraması yapılmıştır. Üçüncü aşamada, peyzaj tasarımı sürecinin altı temel bileşeni (mevcut durumun saptanmasına yönelik veri toplama, amaç ve sorunların belirlenmesi, leke diyagramı, ön proje, uygulama projesi, modelleme ve görselleştirme) doğrultusunda 16 farklı üretken yapay zekâ aracı seçilmiş ve bu araçlar söz konusu tasarım aşamalarına entegre edilmiştir. Dördüncü aşamada, belirlenen yapay zekâ araçları kullanılarak çeşitli peyzaj tasarımı çıktıları üretilmiştir. Beşinci aşamada ise, elde edilen görsel çıktılara dayalı olarak hazırlanan bir anket formu, Atatürk Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi bünyesindeki öğretim üyeleri ile lisans 1. ve 4. sınıf öğrencileri ile lisansüstü düzeyde eğitim gören öğrencilere uygulanmış ve toplam 264 katılımcıdan veri toplanmıştır. Son aşamada, elde edilen anket verileri temel istatistiksel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiş ve katılımcıların yapay zekâ destekli peyzaj tasarımlarına ilişkin görüşleri yorumlanmıştır. Bulgular: Yürütülen çalışmalar kapsamında kullanıcıların yapay zekâ programları ile ilgili düşünceleri, peyzaj mimarlığında kullanılan ve kullanılabilecek olan üretken yapay zekâ araçları aracılığıyla değerlendirilmiştir. Bu amaçla her bir üretken yapay zekâ aracına özgü olarak oluşturulan prompt (istem) metinleri doğrultusunda elde edilen çıktıların içerik, görsel yeterlilik ve peyzaj tasarım ilke ve hedeflerine uygunluk düzeyleri analiz edilmiş; bu görsellerin hem sunum teknikleri hem de yaratıcı tasarım süreçleri açısından sunduğu olanaklar tartışılmıştır. Bu süreçte, Uygulama sonuçlarına göre, bazı yapay zekâ araçlarının istenen nitelik ve düzeye ulaşamadığı, çıktıların tasarım amacına yeterince karşılık vermediği gözlemlenmiştir. Ancak ChatGPT, Microsoft Designer, Luma.ai, Leonardo.ai ve Krea.ai gibi araçlar, gerek içerik üretimi gerekse görsel tasarım çıktıları açısından beklenen düzeye ulaşmış ya da bu düzeye oldukça yakın sonuçlar üretmiştir. Ayrıca bu araçların peyzaj mimarlarının ihtiyaçlarına yönelik olarak tasarlandığı ancak, literatür örnekleri ile karşılaştırıldığında bazı noktalarda eksiklikler olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Araştırma sonucunda, üretken yapay zekâ araçlarının özellikle konsept geliştirme ve görsel üretim aşamalarında peyzaj tasarım sürecine hız ve çeşitlilik kazandırabileceği görülmüş; ancak bazı araçların çıktı kalitesi, bağlamsal uyumluluk ve özelleştirme imkânları açısından yetersiz olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, yapay zekânın peyzaj mimarlığında daha etkili kullanılabilmesi için çeşitli çözüm önerileri geliştirilmiştir.